هر اندازه که به بعد تاریخی یک واقعه، یک حادثه یا زندگی یک شخص نامی افزوده شود، دامنهء افسانه پردازی دربارهء آن موضوع وسعت می یابد و بر همین اساس است که اسطوره نگاری و پند گرایی در امتداد زمان شکل گرفته است، چنان که افسانه های ایران و یونان و چین و هند و غیره 

اماتوجه به افسانه و رمز پردازی، پرداخته زمانی طولانی است نه فاصله ای کوتاه، با این حال بوده اند چهره هایی که در زمان خود و یا چند سالی پس از خودبه قصه ها و افسانه ها پیوسته اند و فایز دشتی یکی از این چهره هاست.

ناگفته نماند که آدمها هستند که به سفارش عشق، ذوق، دوستی، علاقه و احساس نسبت به یک واقعه یا یک شخص، بر وسعت این پندار پردازیها دامن می زنند.

بااین که زمان زیادی از درگذشت فایز (1330 هـ.ق1289 هـ.ش) نمی گذرد، گویی که قرنهاست در طبیعت خوپذیرتی، علاقه و احساس نسبت به یک واقعه یا یک شخص، بر وسعت این پندار پردازیها دامن میانسانها نشسته و در سفینهء سینه ها جای گرفته است و این خاصیت، شاید به انگیزهء سخن اوست که شوریدگی و سر گشتگی ودربدری را در عمق روح آدمی تلقین می کند و حال و هوای دشت و کوه و دره و رؤیاهای وجدآور و نیز تحسر غربت و غربتسپاری رادر اذهان متجلی می سازد و همین انگیزه سبب گردیده تا او را درهاله ای از پندارها و تصورات عاشقانه و رؤیایی فرو برد.

برای شناسایی فایز و شعرش که او را شاعر بی شناسنامه معرفی کرده اند، توجه به دیدگاهها و ا بعاد گوناگون اقلیمی و محیطی ضرورت می یابد.

فایز از دیدگاه جغرافیای طبیعی در محیطی زیسته است گرم و خشک و سوزان و محروم از کرامت های طبیعی؛ سرزمینی که تابستانش چون کورهءمذاب آدم و حتی آهن را می گدازد و بی جهت نیست هم تخلص خود را «فایز» گرفته است  چرا که معنی دیگر «مفازه» از مصدر «فوز» بیابان خشک و صحرای بی آب و علف و «فوز» به معنی رستگاری و هم به معنی هلاک است. و چون انسان پیوسته به برکت ذوق و تمایل به زنده ماندن، کلمات بدخو را با معانی لطیف خوشخو می سازد، «فوز» را رستگاری و نجات و «فایز» را نجات یابنده و رستگار معنی کرده است، یعنی از کویر سوزان رهایی یابنده، همان گونه که مار گزیده را «سلیم» یعنی سالم و بی عیب و مریضررا «بیمار»یعنی نمردنی و جمعیت را «آمار» یعنی زندگان و... گفته اند و ادعای این که فایز رابا املای «فایض» اسم فاعل فیض به معنی بهره رساننده باید نوشت، درباره او درست به نظر نمی رسد. البته تذکره نویسان ایرانی و هندی از شاعرانی که با تخلص «فایز» و «فایض» شعر سروده اند همراه با چند شعرآنها یاد کرده اند.

«مولوی محمد مظفر» در تذکره «روز روشن » و «محمودهدایت» در «گلزار جاویدان » مجلد دوم از چند شاعر نام برده اند، مثل فایز سرندی، فایز گیلانی فائز درویش سمرقندی، فائز محمد اکرم، فائز مولوی الله آبادی، فائز علاء الدین محمد و با املای «ض» فایض شمس آبادی، فایض ابهری، فایض خوانساری، فایض گیلانی، فایض سهرندی، فایض مازندرانی، فایز لکنهوئی و غیره. لکن فایز دشتی که نامش نیز در تذکره ها نیست با همین املا در بین مردم شهرت دارد و امروز هم به همین نحو می نویسد. امروزه کلمه «فایز» در اذهان عموم تداعی کننده و یاد آورنده نوعی شوریدگی و مجنون واری و نیز گونه ای پریشانحالی و در بدری است و هنوز در جنوب کسی را که ژولیده و شوریده حال است فایز می نامند.

از بعد جمعیت شناسی که بنگریم، جنوب مثل بیشتر نقاط ایران دارای مردمی ا ست صمیمی، مهمان نواز، پاکدل، متعصب در دوستی و در عین حال زود رنج و حساس که گناه غدر و خیانت در دوستی را بر نمی تابند. مردمی هستند با فرهنگ خاص خود؛ هم فقر فرهنگی حضور دارد هم کمال فرهنگی جلوه گر است، تعداد مدرسه ومکتب رفته ها کم نیست با سوادها معمولا سر در کتاب دارند، اما دستی بر قلم، کمتر. باسوادها کم و بیش اهل ذوقند و تعداد کسانی که با شعر و شاعری و ادب و سخن سرو کار دارند کم نیستند. نمودار این وضعیت تعداد فراوانی و اژه های اصیل فارسی رایج در منطقه است که باید کسی همت کند و فرهنگ این واژه ها را فراهم آورد،همچنین طرز بیان و سخن گفتن مردم این نواحی که معمولا از پشتوانه ای غنی از آداب سخن و نیز کلمات فارسی

 ناب برخوردار است.

از لحاظ مکان، فایز در منطقه ای زیسته است دارای نخل های بلند، گزهای انبوده و کنار زارها، همه در زیر آفتاب سوزان غنوده و سایهء خود را چون دستی برای در آغوش کشیدن مسافر و از راه رسیده ای خسته، گشوده. هر جا چنداصله نخل یا گز یا کنار یافت می شود، حضور چند کلبهء حصیری، گلی یا سنگی، اجتناب ناپذیر است که یعنی آبادی. این- گونه آبادی ها در سراسر دشت عریان پراکنده اند و گهگاه خشکسال، اهالی این آبادی ها را به شهرهای ایران یا کشورهای آن سوی خلیج فارس کوچانده و آبادی هالی از سکنه گشته است.

از بعد زمان که بنگریم، فایز در زمانی زندگی کرده که خان، حاکم بر سرنوشت مردم بوده است. جنوب فراموش شده و حتی نام شهرها و آبادی های آن به گوش مسند نشینان قصر فجر نرسیده، شاهان و شاهزادگان قاجاری مشغول عیش و نوش و خرید و فروش مقام ها و منصب های ایالتی و ولایتی و سر گرم خوشگذرانی و شادخواری و بی خیال ازغم رعیت.

فایز در محیطی با چنین ابعادی به سن رشد رسیده و بالطبع هیچکدام از این شرایط اقلیمی، جغرافیایی، زمانی و مکانی در شعر او بی تأ ثیر نبوده است، اما روح حساس و ذوق لطیف و نازکی خیال او در شعرش تجلی یافته او با برداشت و تلفیقی از طبیعت، عناصر زنده و فعال و پر حرکت در شعر او به رقص در آمده اند. درشعر او غم و اندوه به وضوح احساس می شود، به ویژه این که در سراسر منطقه، دو بیتی های او را با آوازغمگین و حزین دشتی «شروه» که خود مقوله ای جداگانه از این بحث است زمزمه می کنند، نه تنهادر مجالس غمگنانه  و اندوهگن بلکه در مجالس شادی و سرور و شب نشینی های دوستانه هم. یعنی دو بیتی های فایز با آواز شروه، هم در هنگام شادی وهم در هنگام غم، خواستار دارد.

فایز کیست؟

با این که فاصله زمانی فایز با ما  حتی به یک قرن هم نمی رسد (ف.1289 هـ.ش) لکن آن چنان که باید از زندگی او اطلاعی در دست نیست، دلیلش آنست که سرزمین جنوب با تمام استعدادهای خوب و در عین حال کشف نشده، کمتر از آن که شاعرداشته باشد مورخ داشته ویا اصلا مورخ و نسب نویس مستقلی در هفتاد سالهء اخیر در این منطقه نمی یابیم. اگر حسن حسینی فسایی (و. فسا 1237 _ف. شیراز 1316 هـ.ق) را در فارس می بینم که فارسنامهء ناصری را نوشته است یا فرصت الدوله (و.1271 _ ف. 1339 هـ.ق) مؤلف آثار العجم و یا حاج میرزا جعفر خورموجی حقایق نگار دوره ناصری (و.1225 هـ.ق _ ف. 1301 هـ.ق) صاحب حقایق الاخبار و آثار جعفری در تاریخ و جغرافیای فارس را در این دوره می شناسیم، همه فعالیت خود را خارج از حوزهء ادبی جنوب دنبال کرده اند. در ضمن جای تعجب است که سه مورخ یاد شده با فاصله ای کوتاه از زمان فایز یالااقل کمی بعد از او و حتی همزمان با او زیسته اند و کتب خود را نگاشته اند،اما هیچکدام نام او را در نوشته های خود نیاورده اند. شاید آواوزهء فایز در زمان خود از مسقط الرأس خویش فراتر نرفته و نام و شهرتش به گوش مورخان مزبور نرسیده باشد. مرحوم رکن زاده آدمیت در کتاب دانشمندان و سخن سرایان فارس از او به اجمال یاد کرده است.

دیگر این سرزمین جنوب علاوه بر کمبود مورخ، فاقد تذکره نویس نیز هست، این آسانترین نوع نوشته، و به دلیل فقدان تذکره نویس، اشعار و آثار شعرای جنوب یا بطور پراکنده ضبط شده یا سینه به سینه منتقل گردیده است.

یکی دیگر از خصایص مردم جنوب حجب و حیا و فروتنی و تواضع بیش از حد است و شاعر جنوب بیشتر از دیگران بدین صفات مأنوس است و همین امر باعث شده که شاعر حتی بیاض یا دست نوشته یا ترجمه ای از احوال خود برای آیندگان باقی نگذارد و این مطلب نه تنها در مورد فایز صادق است، بلکه بر ا حوال هه شاعران قدیم و جدید جنوب مصداق می یابد. بنابراین آنچه که از زندگی شاعران و ادیبان و متفکران این سامان بر جای مانده، همانست که سینه به سینه نقل گردیده و در هنگام نقل این روایات، شاخ و برگهای تازه و گاهی باور نکردنی بدانها افزوده شده است، مثل افسانه بی پایه و اساس عشق فایز به پری. داستان عشق او به پری  به مهمانی رفتن به خانهء پریان و یا عشق او به دختر ترساو از دین مسلمانی بری شدن، نمی تواند از مقولهء حدس و گمان فراتر و یا ساخته و پرداخته ذهن نازک خیالان و دلباختگان به شعر فایز نباشد، زیرا چنان که از پاره ای ابیات او پیداست نه تنها نسبت به اعتقادات مذهبی خود بی اعتنا نبوده، بلکه سخت پای بند هم بوده است.

دو روایت بسیار عامیانه درباره عشق پری و فایز بر سر زبانهاست که با وجود واهی بودن آنها متأسفانه در دو سه مورد مجموعه های سراپا مغشوش و مخدوشی که به نام فایز به چاپ رسیده، درج شده و گویا خوسته اند بدان رنگ حقیقت دهند. همان گونه که مذکور افتاد این قصه ها ساخته و وپرداخته خواستاران فایز است که با ذوق و سلیقهء خود از برخی اشعار او چنین استنباطی نموده اند. داستان اینست

که فایز که به شغل شبانی، مشغول بود در بیابان به استخری بر می خورد که پریان در آن به شنا مشغول بوده اند و فایز لباس یکی از آنهارا بر می دارد و پشت درختی پنهان می شود و در برابر التماس و التجای پری برای استرداد لباس، فایز شرط می کند که در مقابل، پری همسر وی شود و به هر تقدیر ازدواج سر می گیردو فایز از پری دارای دو فرزند می شود ؛ در ضن ملزم به حفظ اسرار هم می گردد، در عزای مادر فایز پری در طاقچه می نشیند و در تشییع جنازه می خندد و فرزندان خود و فایز را به گرگ که برادرش بوده می سپارد و خشم فایز را تحریک می کند و بر او می تازد و پری قهر می کند و دیگر بر نمی گردد.

روایت دیگر اینکه فایز در بیابان به پریزاد بر می خورد و در قصر پریان میهمان می شود و چند روزی در آنجا به سر می برد و اسیر عشق پری می شودو هنگام بازگشت تعهد می کند که این راز را با کسی در میان نگذارد. اتفاقا فایز در برابر اصرار بیش از حد همسر یا عمهءخود عهد را می شکند و راز را آشکار می سازد و پس از چندی مجددا به سوی قصر پریان می رودوو نه از قصر خبری بدست می آورد و نه از پریزاد اثری. و یا داستان مریض شدن فایز و خوردن سیب از دست پریزاد و شفا یافتن و غیره که همهء این قصه ها ساخته و پرداخته ذهن کسانی است که از شعر فایز فقط ظاهر آن را دریافته اند و هنوز معتقدند که روح فایز در بیابانهای دشتی و دشتستان  و تنگستان در حرکت است و کوه و دشت و تپه و هامون را پر از زمزمه عشق می سازد.

پری چیست؟

آنچه که در ادب فارسی و داستانها و قصه های عامیانه و ادبیات روستایی و شبانی و فولکلوریک از لفظ «پری » مخصوصا در ایران بعد از اسلام مستفاد می گردد، آن را موجودی زیبا، خجسته، دارای فر و شکوه یزدانی و از جنس زن اثیری. سرشار از زیبایی و جمال در مقابل دیو و اهریمن پنداشته اند.

اما در ادبیات مزدیسنا و نامه مینوی اوستا از پری به عنوان زنی زشت و بدکاره و پتیاره و د ارای اهریمنی یاد شده و در ردیف نامهای اهریمنی مثل دیو، اژدهاک، کوی (پیشوای شیطانی )، افراسیاب، اهرمن، اپوش در برابر نامهای اهرایی مانند آرش،آبان، اسپیتمان، اهورا، بهرام تشتر، زامیاد و غیره آمده است. دریشتها کردهء یکم و کرده دوازدهم، دیوان و جاودان و پریان و ستمکاران و دشمنان، باهم آمده است. در «وندیداد» از اغوای گرشاسب توسط پری و در «بندهشن» از همخوابگی جم با پری و تولد خرس و بوزینه در نتیجه این آـمیزش گزارش شده است.

در شاهنامه و دیوان اشعار شعرای پارسی گو، از پری به بدی یاد نشده است. سبب این دوگانگی را بایددر دوره های اساطیری و افسانه ای جستجوکرد. قبل از پیدایی دین زردشت، پری موجودی بوده است زیبا و خوشخوی، همسر خدایان و ایزدان، به همین سبب مورداحترام و ستایش. اما پس از این که دین زردشت پدید آمد و خدایان متعدد طرد و نفی گردیدند،

پریان که عنصر کامروایی و کامبخشی خدایان بودند به صورت موجوداتی بد و زشتخو در آمدندو در متون زردشتی آشکار شدند، اما برای آنان که دین نو را نپذیرفتند یا بعد از پذیرش مقداری آداب و سنن گذشته را حفظ کردند، پری همچنان در نظرشان زیبا و دوست داشتنی باقی ماند. امروزه در داستانها و اشعار فارسی، پری زنی زیبا و اثیری دارای پوشاک سفید با بالهای نرم و ترد  مواج و گیسوان بلند توصیف شده است.

واژه پری، بازمانده لغت اوستایی pairika»» است که در پهلوی parik در فارسی میانهء ترفانی parig  در سغدیpryk وparik در ارمنی perik       و در پشتوperai می باشد.

 پریها در یک زمان، همسران ایزدان و مظهر باروری و زایش و در نقش زنان بسیار زیبا و فریبا تصور شده اند که تجسم میل و خواهش تن بوده و از جاذبه و افسونگری زنانه برخورداری داشته اند و به گمان مردمان برای بارور شدن و زائیدن با ایزدان و شاهان و یلان اسطوره ای در می آمیخته اند و با نمایش زیبایی و جمال خود، آنان را اغوا می کردند.

بعد بر اثر پیدایش دین زردشت که به مسأله اخلاق و پارسایی توجهی بیش از حد داشت، پریها به علت سرشت شهوانی و اغواگری و فریبندگی، از انجمن ایزدان رانده شدندو دگرگونی جوهری و غیبی یافتندو بالاخره در آئین زردشت به صورت نمودهای اهریمنی و شیطانی درآمدند. اما درباور مردم تا حدی جنبهء کهن اساطیری خود را حفظ کردند و عنوان موجودات زیبای نامرئی یافتند که نران و یلان و ناموران را با سرشت شهوانی خود می فریبند و با آبستنی و زایش سروکار دارند و گاهی نوزادان را در هنگام زادن می ربایند و می زنند و با جادوگری و پری خوانی و دلبستگی به رقص و رامش در ادب و فرهنگ عامیانه معرفی شده اند. هنوز در باور و اعتقادات عامه مردم به ویژه در روستاهای دور افتاده به سبب عدم نفوذ فرهنگ و بهداشت «آل زدگی » و «جن زدگی » و «پری زدگی » وجود دارد و اعتقاد به این که در هنگام زایمان، زن زائو دچار «آل » شده خود و نوزادش می میرند و رنگ آنها قرمز می شود، که ناشی از دستهای آلوده و عدم رعایت بهداشت و اصول زایمان است که زن زائ به بیماری میکروبی مبتلاشده، رنگ او قرمز (آل ) می شودو می میرد، که شرح آن مفصل است، بر همین نگرش، استوار است.

آمیختگی پریان با یلان و پهلوانان در روایات ا سطوره ای یونان و هود و ایران ماهیت جنسی و تنی داشت و گاه به ازدواج و همسری خاتمه می یافت. امامعمولا چنین روابط به اغواگری و فریبندگی و سرانجام آوارگی و در بدری و مرگ پهلوان و محبوب منجر می شد.

داستان آمیختن گرشاسب یل که در اوستا همان سام نریمان است با پری بی مناسبت با داستان ازدواج گرشاسب با پریدخت دختر خاقان چین که درسام نامه خواجوی کرمانی آمده نمی باشد.

داستان همخوابگی بهرام با پری و گم شدن اسب بهرام و گرفتن آن توسط پری و تحویل دادن آن به بهرام به شرط همبستر شدن با وی، قصه همخوابگی جم با پری و تولد خرس و بوزینه بر  اثر این آمیزش و نیز همخوابگی «جمیک» خواهر جم بادیو، در داستانهای اساطیری، همچنین نفوذ کلمهء پری در ادبیات فارسی و پدید آمدن قصه هایی همچون همای و همایون و سام نامهء خواجوی کرمانی، جمشید و خورشید سلمان ساوجی، قسمتهایی از ویس و رامین فخر الدین سعدگرگانی، داستانهای نظامی گنجوی، قصهء«دژ هوش ریا» در دفتر ششم مثنوی مولوی و کاربرد واژه پری در شاهنامه فردوسی، اشعار سعدی، حافظ، مولوی و دیگر گویندگان ادب فارسی، همه و همه نشانه این  است که قبل از فایز کلمه «پری » در نوشته ها و سروده ها نفوذ داشته و به حکم این که فایز از پری یاد کرده، نه بدعت گذار و نخستین یاد کننده و به کار برندهء این لفظ است و نه زمینه ای برای عشق او به این موجودخیالی و افسانه ای.

 منوچهرآتشى

  فايز و شاهنامه حكيم فردوسى

 از اغلب دو بيتى‏هاى فايز چنان بر مى‏آيد كه او شاهنامه فردوسى را عميقا مطالعه كرده و گاه تحت تأثير اشعار شاهنامه قرار گرفته است، اما در اين تأثير پذيرى هيچ گونه اثرى از تقليد خشك و كور كورانه كه در زمان فايز و در عصر بازگشت دوره ادبى ور كود شعرى مى‏بينم مشاهده نمى‏شود. فايز درد زمان را درك مى‏كند كه خود درد مى‏كشد و ريشه آن را مى‏بيند و ترانه هايش كه *بازتاب فرهنگ زمان و ديار اوست*گاهى نرم و روان و هم طراز شيرين ترين غزليات و زمانى رنگ شعرى حماسى به خود مى‏گيرد در اوج صلابت و سنگينى:

 دل من همچو رستــم در عتـــابست

 چو توران ملك سلم از وى خــرابست

 رقيب گرسيـــوز و فـــايــز سيــاوش

 فرنگيس عشق و دل افراسيابســت

يا:

 بتـــــا زلف تو ســر از سـركشـان بـرد

 به ميـدان گوى حسن از مهوشان برد

 بــت فايز چـــو رستــم پـــور دستــان

 كه در ميدان »كشانى« ره كشان برد

 و اين دو بيتى‏ها كه از گرفتارى بيژن در چاه ا فراسياب و فداكارى منيژه و نجات او به دست رستم الهام گرفته است:

 بتــا بيژن صفت در چـه گرفتـار

 منژه وار اگر هستــى وفـــادار

 كمند زلف بگشا چــون تهمتـن

 توفــايز را زچاه غــم بـــرون آر

 خم ابروست يا شمشير بهمـن

 مژه با نيزـــــه يا تيــر تهمتـــن

 بت فايز منیـژه ســان به يكبــار

 به چاهم در فكـن ماننـــد بيـژن

 واين دو بيتى كه اشاره به فتح هفتخوان رستم مى‏كند و ره يافتن در كوى دلبر را به هفتخوان تشبيه كرده است:  

 به دل گفتــم مرو در كوى دلبــر

 ره خود گير از اين سوداتو بگـــذر

 دل فــايز مگـــــر تو پــور زالـــى

 كه داراى تاب جنگ هفت لشكر؟

وگاهى رقابت پرويز و فرهاد در عشق آ تشين شيرين و دسيسه بازيهاى ناجوانمردانه پرويز در قتل فرهاد برايش الهام بخش مى‏شودو چنين مى‏سرايد:

 مكحل چشم شـورانگيـز كــــرده

 چو شيرين عشوه با پرويز كــرده

 تن فــايز چـو فرهــاد كمـر كـــن

 لگــد كــوب سـم شبــديز كــرده

 بارى در عصر اختناق توجه و توسل به افسانه‏ها و اساطير و قصص و روايات است كه روح سركش فايز را آرامش مى‏بخشند و اشتياقش را هر چه بيشتر سيراب مى‏كند، چه »دين و دل باخته« اى و سودازده‏اى چنين پرشور را گهگاه چاره‏اى نيست جز اين كه به افسانه‏ها پناهنده شود و بيان مطلب كند برووفق انديشه و در اين زمينه چه منبعى عظيم‏تر و دريا وارتر از شاهنامه استاد توس.

 فايز و احاديث و روايات

 محافل و مكتب خانه‏هايى كه فايز در آنهادرس خوانده و محيط تربيتى او به خصوص معاشرتش با علماى مذهبى و شعراى محلى ايجاب مى‏نموده است كه به ناچار بااحاديث و روايات آشنايى پيدا كند. بى شك خواندن قرآن و كتب مذهبى و ادبى و بحث و جدالى كه در آن روزگار در آن ديار بيشتر جنبه مذهبى و ادبى داشته در فايز اثر گذاشته و او را با روايات و قصص قرآن و داستانهاى مختلف آشنا كرده است. گاهى عشق سركش زليخا به يوسف الهام بخشش مى‏شود براى سرودن اين دوبيتى:

 سحر گاهان زغــم با باد شبگيـر

 كم يعقوب سان اين قصه تقريـر

 به مصــر تن زليخــــاى خيـــانت

 گرفته يوســف دل كرده زنجيـــر

 و زمانى به ياد آتش طور مى‏افتد و ظهور موسى و چنين مى‏سرايد:

 زحسن رويت اى ناديده مهجـور

 شدم پير و حزين وزار و رنجـــور

 بت فايــز تجلـــى كن به يكبـــار

 همان نورى كه بد در وادى طور

 يا:

 به زير گوش برق گوشــواره

 زده بر خرمن عمرم شــراره

 بيافايز كه از نو آتــش طـــور

 تجلى كرده بر موسى دوباره

 گاهى اذان بلال خوش آواز مسحورش مى‏كند و زمانى غرق عظمت و شكوه آيات قرآن مى‏شود:

 نه هـر سرچشمه‏اى آب زلالست

 نه هر لاله رخى صاحب كمالست

 نه هر برگشته بختى هست فايـز

 نه هرگلدسته خوان مثل بلالسـت

 بدى زلف سياهت ليلة القـدر

 شب وصلت ز الف شهر بهتـر

 هر آن كس يار فايز ديد، گفتـا:

 *سلام هر حتى مطلع الفجر*

 و زمانى كه به ياد آتش نمرود گلستان خليل مى‏افتد چه خوب و زيبا مى‏سرايد:

 صنم عشق تو همچون نار نمرود

 مرادر منجنيـق عشــق فرســود

 خليــل آســا رودفايــز در آتـــــش

 تو*قل يا نار كونـى برد*كـــن زود

 و باز هم متأثر مى‏شود از آيات قرآن در اين دوبيتى:

 دو گيسوى تو جانا ليلة القــدر

 بياض گردن تو مطلـع الفــــجر

 ملايك تهنيـت گوينـــــد فـــايز!

 *شب وصلت زالـف شهر بهتر*

 فايز و بابا طاهر عريان

فايز و بابا طاهر عريان روستايى صادق و سوته دل و شيدا، يكى از جنوب داغ سوزان و

ديگرى از  غرب سرمازده ايران، يكى از دشتهاى پهناور و خشك و بى آب  و ديگرى

از همدان پوشيده از برف، دو نيكو خصال، دو وارسته، دوانسان خوب باغم و اندوهى

فراوان و گرفتار آمده در اختناق فكرى شديد، دوترانه سرا هستند كه با زبانى ساده و

ترانه‏هاى پرسوز و گداز خود هر خواننده را مسحور خويش مى‏سازند. اگر چه هر كدام در

زمينه‏اى نه چندان دور از هم كه يكى در دنيايى سراپا عشق و شيدايى همراه با

وارستگى عارفانه  ديگرى در عالم عرفان و شور و جذبه و فراموشى از خود گام مى‏نهند

ولى آن چه مسلم است عشق و شور و شيدايى و صف‏ناپذيرى سخت دنياى هر دو را

احاطه كرده است  جز به عشق پاك خود به هيچ چيز نمى انديشند. مست از باده عشق

و جذبه و غرق در دنياى شورانگيز خويش و چه بسا كه فايز در بعضى از دو بيتى‏هاى

خود تحت تأثير بابا طاهر قرار گرفته، ولى با وجود اين، چ=نان از خود  استادى نشان

مى‏دهد كه خواننده تصور نمى‏كند كه بابا طاهر برفايز اثر گذاشته باشد و گهگاه دو

بيتى‏ها صرف نظر از لهجه چنان به هم شبيه است كه اگر تخلص نداشته باشد به

سختى مى‏توان آنها را از هم تشخيص داد. مانند دو بيتى زير از فايز كه اگر تخلص

نداشت، چه مشكل بود جداييش از دو بيتى‏هاى باباطاهر براى خواننده:

 بابا طاهر:  

 بيـــا جانـــا دل پر درد مــن بيــن

 سرشك سرخ و رنگ زرد من بين

 غــم مهجــــورى و درد صبـــورى

 بيا بر جـــان غم پروورد من بيـــن

 فايز:

 بيــا جــانا كه دنيـــا را وفــا نيــســـت

 جوى را حت در اين محنت سرا نيست

 در ايـــن ره هر چه فايز ديده بگشــود

 زهمــــراهان اثر جــز نقــش پا نيـست

 در اين دو بيتى، بابا طاهر با زبانى ساده و روستايى، از درد پيرى ناليده است:

 و اپيــدم پيــر و برناييـم نمونده

 بهتن تــوش و تــوناييم نمونده

 به مو واجب بوره آلاله‏اى چين

 نچينم چون كه برناييم نمـونده

 وفايز در اين باب گويد:

 مرا هم ساق و هم زانو كنـد درد

 كمــر با ساعـــد و بازو كنـــد درد

 به هر عضـو تو فــايز پيــرى آمــد

 جوانى رفـــت و جاى او كنــد درد

و در اين دو بيتى‏ها چقدر از نظر فكرى و انديشه شبيه است به دو بيتى‏هاى باباطاهر:

 دل من حـــالت پروانــه دارد

 به آتش سوختــن پروا نـدارد

 دل فايز چو مرغ پر شكستـه

 به هر جا كو فتــد پروا نــدارد

بيــا تا برگ گــل نـا رفته بر باد

 گلى چينيم و بنشينيم دلشاد

 بت فــايز مكـن تــأخير چنـدان

 كه تعجيل است عمـر آدميـزاد

 به كار گرفتن واژه‏ها

 بابا طاهر در دو بيتى‏هايش از واژه‏هاى ساده لرى و عاميانه و فولكوريك استفاده مى‏كند و كمتر كلمات فصيح ادبى و فارسى امروزى در دو بيتى‏هاى خود به كار برده است و تعهدى هم ندارددر به كار گرفتن واژه‏هاى فارسى درى و ترجيح مى‏دهد كه از واژه‏هاى لرى و محلى استفاده كند و اگر اكنون مى‏بينيم كه بيشتر ترانه‏هاى بابا طاهر با زبان فارسى سليس سروده شده، بر اثر تصرفاتى است كه بعدها ديگران به عمل آورده‏اند، چنان كه:

 *از بابا طاهر مجموعه‏اى از كلمات قصار به عربى باقى مانده است كه عقايد عرفانى را در علم و معرفت و ذكر  عبادت و وجود و محبت بيان كرده است. ديگر مجموعه ترانه‏هاى اوست به لهجه‏ى لرى. اين اشعار بسيار لطيف و پر از عواطف دقيق و معانى دل‏انگيز است، ليكن بر اثر كثرت اشتهار و تداول در ميان عامهن فارسى زبانان در آ نها تصرفاتى صورت گرفت، چنان كه غالبا از هيأت اصلى خود بگرديده و به پارسى درى نزديك شده‏اند. آقاى مجتبى مينوى استاد فاضل دانشگاه  در كتابخانه‏هاى استانبول ابياتى از بابا طاهر يافته است كه به لهجه  اصلى لرى باقى مانده و چون آن را با دو بيتى‏هاى موجود از بابا طاهر مقايسه كنيم اختلاف آنها را فراوان مى‏بينم.*

 و اينك چند دو بيتى كه هنوز هم به لهجه لرى باقى مانده است از همان كتاب:

 مــن آن پيـرم كه خوانندم قلنــدر

 ناخانم بى نه مانم بى نه لنــــگر

 رو همــه رو واريــم گـرد گيتــــى

 شو درايه‏ى و او سنگى نهم سر

 پنــج روزى هنـى خـرم كهان بى

 زمين خندان بر مـان آسمــان بى

 پنج رويى هنى هـــازيد و سامان

 نه جينان نام و نه ز آنان نشان بى

 از آن ا سيپيــــده بــــازم همــدانى

 به تنهـــايى كـــرم نچيــــره وانــى 

 همه به من و ديرند چرخ و شاهين

 به نـــــام من كرنـــــد نچيروانــــى

  يــا كـــم دردى هنـى دريه بنديار

 ياكـــــم خــوريد كـــهان پيدا نبديار

 من از آن رو به دامـان ته زد دست

 ده كرد دونت پرو پايـــى بسنـد يار

 در حالى كه واژه‏هايى كه فايز در دو بيتى‏هاى خود به كار برده بيشتر شعرى و ادبى

فصيح يا عربى متداول در زبان فارسى مى‏باشد و جنبه‏هاى بديعى و عروضى نيز به

خوبى رعايت گرديده و اگر چنانچه واژه‏هاى محلى و عاميانه در آنها ديده شود (جز دز

يكى دو مورد آن هم نه در دو بيتى‏ها) بى شك بايستى به حساب متصرفان گذاشت و

هرزگيهاى نسخه برادران نه به حساب فايز دشتى، فايزى كه بايد به عنوان دو

بيتى‏پردازى بزرگ و جاودان جايش در تاريخ ادبيات ايران حفظ گردد. فايزى كه نبايد

فراموش شود و فايزى كه بايستى همسان بابا طاهر عريان جزو افتخارات ادبى ملت

ايران به حساب آيد و همدوش افتخار سازان زنده جاويد...

 چشم اندازهاى عرفانى و اجتماعى در ترانه‏هاى فايز

 عرفان و تصوف عميقترين و استوارترين پايه ادبيات راستين و جاودانى كلاسيك مارا تشكيل مى‏دهد و بدون اغراق اگر عرفان رااز ادبيات كلاسيك خود جدا سازيم، جزتنى چند از قبيل فردوسى، خيام، نظامى، ناصر خسرو، عبيد زاكانى و تعداد انگشت شمار ديگر باقى و جاودانه نمى‏ماند. عرفان بر اكثر شعراى بزرگ ما اثرى ژرف گذاشته كه غير قابل انكار است. در ترانه‏هاى فايز نيز كه سرتاسر داستان شور و شيدايى است و حكايت سودازدگى، گهگاهى با چشم اندازها  رگه‏هاى ناب عرفانى رو برو مى‏گرديم كه تا اعماق روح بشرى اثر مى‏گذارد، كه بى شباهت به كلام بزرگان دنياى عرفان نيست ؛ اما نه آن عرفانى است كه از ماوراء الطبيعه سرچشمه گرفته باشد، بلكه از ظلم و جور طبيعت است كه بر اين مرز و بوم مى‏گذرد. وقتى كه مى‏سرايد:

 به سيـر باغ رفتم باختم من

 نظر بر نوگلـــى انداختم من

 الهى ديده فايز شــود كــور

 كه دلبر آمد و نشناختم من

 كه غزل معروف حافظ را به ياد خواننده مى‏آرد.  

 سالها دل طلب جام جم از مـــا مى‏كــرد

 آنچه خود داشت زبيگانه تمنــــا مى‏كـرد

 گوهرى كز صدف كون و مكان بيرون بـود

 طلــب از گمشدگان لـب دريـــا مى‏كـــرد

 .......

 بى دلى در همه احوال خدا با او بود

 او نمى‏ديدش و از دور خدايا مى‏كـرد

 .....

 و زمانى كه به بى وفايى جهان متوجه مى‏شود و به دوستان نيمه راه و به رنج و زحمت دنياى فانى، صدا سر مى‏دهد:  

 بيا جــــانـا كه دنيـــــا را وفــا نيســـت

 جوى راهت در اين محنت سرا نيسـت

 دراين ره هر چه فايز ديـــده بگشـــود

 زهمـــراهان اثـر جــزنقــش پا نيســت

 گاهى با شوريدگى از نگونبختى خود سخن مى‏راند:

تو كه ملاى قـرآن خوانـى اى دل

 تو كه درد دلـم مى‏دانى اى دل!

 بـه بخــت مردمانى شيخ و مــلا

 به بخــــت فايزت نادانى اى دل!

 و زمانى كه سراسيمه به دنبال جان جانان مى‏گردد و جوياى آب حيات مى‏شود، چه خوب سرگردانى و حيرانى خود را و انسان را باز گو مى‏كند:

 سراغ جان جانان از كه پـــرسم؟

 نشان ماه كنعان از كـه پـــرسم؟

 چو اسكندر به ظلمت رفـت فايز!

 گذار آب حيوان از كـــه پـــرسم؟

 و يا:

 چــــــو آمد فكر يار اندر ضميرم

 بسوزد خرمن مــــاه ازنفيــــرم

 نه فايز پيرعمر مـاه و سالســت

 غم هجــران  جــــانان كرده پيرم

 زمانى خود را تنها مى‏بيند با يك دنيا ناراحتى و عذاب و چه دردناك است تنهايى و در سكوت بسر بردن در شب عيد و غريبانه در وطن خود گريستن بى يار و همدمى:

 شب عيد است و هر كس باعزيزش

 كند بازى به زلـــف مشــك بيـــزش

 به جـز فايـــز كه دلـــدارى نــــدارد

 نشينـــد بــا دل خونابــه ريــــــزش 

 به شب نالم شب شبگيــرنالم

 گهى از بخت بى تدبيـــــر نالم

 بنالم چون پلنگ تيـــر خـــورده

 گهى چون شير در زنجيـر نالم